İslâm Astronomlarının İcat Ettikleri ve Geliştirdikleri Aletler

İslâm Astronomlarının İcat Ettikleri ve Geliştirdikleri Aletler

İslâm Astronomlarının İcat Ettikleri ve Geliştirdikleri Aletler

Astronomik çalışmaların yapılabilmesi; doğru ve sağlıklı sonuçların alınabilmesi için dakik ve hassas aletlere ihtiyaç vardır. Bunun için de astronomik aletler Müslümanların özel ilgi alanları içerisine girmiştir. Onlar bütün sanat becerilerini kullanıp hem faydalı hem de görünüş olarak güzel aletler yap­mışlardır.

Müslümanların yirmi civarında önemli rasat aleti kullandıklarını biliyoruz. Bunların bir kısmı tamamen kendi icatlarıydı. Bir kıs­mını da yenilik ve ilavelerle zenginleştirmişlerdi. Bu aletlerden önemli olanları şunlardır:

  • Kadran: 90 derecelik çeyrek daire bir yaydan ibarettir. Bir çok çeşitleri olmakla birlikte küçük olanlarına rubu’, büyük olanlarına lübne denilir.
  • Zatü’l-evtar: Bahar ve gece gündüz eşitliği noktalarını gözlemeye yarayan bir alettir. İcat eden Takiyyüddin’dir.
  • Zatü’s-semti ve’l-irtifa: Yıldızların yerini, yük­seklik ve açıklıklarını ölçmede kullanılan bir alet­tir.
  • Müşebbehe bi’l-menatık: iki yıldız arasındaki uzaklığı bulmaya yarayan bir alettir. Bu da Takiyyüddin tarafından icat edilmiştir.
  • Zatü’ş-şubeteyn: Bir kürsü veya meridyen düz­lemine yerleştirilen üç cetvelden meydana gelen bu aletle her yönde yükseklik ölçü­lebilirdi.
  • Zatü’l-halak: Tunçtan yapılan ve beş daireden meydana gelen bu aletle yıldızların enlem, boylam gibi bir çok özellikleri ölçülürdü. Bir çok çeşitleri vardır. İlk defa Çin ve eski Yunan’da kullanılmakla birlikte Ebu’l Vefa’nın ekliptik eğimi ölçmek için kullandığı dört aletten biri bualettir. Ebu’l Vefa bu alete yeni ilaveler yaparak hem aletin kulla­nımını kolaylaştırmış hem de dakik gözlemler yapma imkânı bulmuştur.
  • Zatü’s-sukbeteyn: Yıldızların yer, boyut, büyüklük, yön ve sayılarını tespitte kullanılan, dürbün görevi ya­pan bir alettir.
  • Rubu’mustıra: Yıldızların yüksekliklerini ölçen bir alet­tir.
  • Lübne: Dürbünler icad edilmeden önce kullanılan bir gözlem aracıdır.
  • Usturlab: Batıda astrolab diye bilinen bu alet Müslü­manların yapıp kullandığı en önemli ve en eski teknik aletlerden biridir. Keşfeden olarak Hipark ve Apolyons‘a dayandırılsa da bu konuda bir belge bulun­mamaktadır. İbni Macid’e göre usturlabı yapıp kulla­nan Hz. idris‘ti. Çok fonksiyonlu bu alet ile yıldızların yer, yükseklik ve enlem daireleri ölçülürdü. Mevsimler, zaman, namaz vakitleri, kıble ve yönlerin bulunması, dağ gibi cisimlerin yüksekliği, vadilerin derinliği, iki şehir arasındaki mesafeyi ölçmeye kadar bir çok işte kullanılırdı.
  • Rubu tahtası: Müslüman astronomların kullan­dığı astronomik aletlerin en önemlilerinden biridir. Bu aletle gök olayları trigonometrik olarak verile­biliyor, zaman dakika olarak hesaplanabiliyordu.
  • Sekstant: Yıldızların, ayın, güneşin ve gezegen­lerin yüksekliğini ve iki yıldız arasındaki açıyı bul­mada kullanılan bir alettir. Zamanın en duyarlı aletleriyle donatılmış olan Uluğ Bey Rasathane­si‘nde yarıçapı 40 m’yi bulan 60 derecelik mermer yaydan bir sekstant vardı.
  • Saatler: Saati bir gözlem aleti olarak ilk defa Müslümanlar kullanmışlardır. Güneş saatini mükemmelleştirenler de onlar olmuştur.
  • Dönen Aynalar: Bunlar da Müslümanların ica­dıdır. Bu aynalarla, ay ve gezegenlerin hareketle­ri izlenebiliyordu.
  • Astronomik cihazlar: Müslüman astronomlar gök olaylarını cihazlara aksettirmeyi de başardılar. Musa oğullarından Muhammed, birçok önemli yıldızın doğuş, batış ve hareketlerini hesaplarken, kardeşi Ahmed de bu hareketleri bir cihazla görüntüledi.
  • Gökküreler: İlk gökküreyi Valansiyalı Sahdi yapmıştı. Çelikten 209 mm. çapındaki gökküreye 47 burç ve büyüklükleri dikkate alınarak 1015 yıldız kazımıştı.

Müslümanların kullanıp geliştirdikleri astronomik aletlerden olan bu aletler günümü­zün modern astronomik aletlerinin temelini oluşturmuşlardır.

Yazar Hakkında

Eğitimci & Araştırmacı

Benzer yazılar

Bu İçeriğe Yorum Yap!

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir